.jpg)
Ngày 15.8.1933, tại rừng Định Phước, nay thuộc xã Tam Nghĩa, huyện Núi Thành, Phủ ủy Tam Kỳ được thành lập. Sự thành lập của Phủ ủy Tam Kỳ là mốc son chói lọi trong phong trào cách mạng của Tam Kỳ, và để đánh dấu mốc son đó là cả một hành trình.
Vài dòng về danh xưng
Trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc, cùng với sự thay đổi về địa lý, thể chế chính trị, Tam Kỳ cũng có những thay đổi về tên gọi và địa giới hành chính. Vùng đất Tam Kỳ trước thế kỷ XV vốn là vùng đất Chiêm Động của Chămpa, đến thời Hồ Hán Thương (1403), vùng đất này thuộc lãnh thổ Đại Việt. Đến thời vua Lê Thánh Tông (1471), cùng với việc ra đời của đạo Thừa tuyên Quảng Nam huyện Hà Đông được thành lập thuộc phủ Thăng Hoa (sau đó đổi thành phủ Thăng Bình). Năm Thành Thái thứ 18 (1906), nhà vua ra đạo dụ đổi huyện Hà Đông thành phủ Hà Đông, sau đó đổi tên thành phủ Tam Kỳ. Năm 1920, thực dân Pháp cắt một số xã phía tây của phủ Tam Kỳ, sáp nhập với các xã vùng thấp của Trà My để thành lập huyện Tiên Phước. Phủ Tam Kỳ có 7 tổng (An Hòa, Đức Hòa, Đức Tân, Phú Quý, Chiên Đàn, Vĩnh Quý và Phước Lợi) với 178 xã.
Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, các đơn vị hành chính trước đây là phủ, huyện đều gọi chung là huyện - huyện Tam Kỳ, trong đó có thị trấn, thị xã Tam Kỳ được thành lập năm 1951. Thời kỳ tạm chiếm của Mỹ - ngụy, Tam Kỳ chia thành 3 đơn vị hành chính: quận Tam Kỳ, quận Lý Tín và xã Châu Thành, sau đổi là thị xã Tam Kỳ, tỉnh lỵ tỉnh Quảng Tín. Đối với ta, để thuận lợi cho việc lãnh đạo, chỉ đạo kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, từ tháng 4.1963, Tam Kỳ được chia thành 3 đơn vị cấp huyện: Bắc Tam Kỳ, Nam Tam Kỳ và thị xã Tam Kỳ.
Sau giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước, tháng 10.1975 huyện Tam Kỳ được thành lập lại, thuộc tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng, có 21 xã và thị xã Tam Kỳ. Tháng 12.1983, theo Quyết định số 144 của Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ), huyện được tách thành hai đơn vị hành chính: thị xã Tam Kỳ và huyện Núi Thành. Thị xã Tam Kỳ có 13 xã và 8 phường nội thị. Ngày 5.1.2005, Chính phủ ra Nghị định số 01, thành lập huyện Phú Ninh có 10 xã tách ra từ thị xã Tam Kỳ. Ngày 29.9.2006, theo Nghị định số 113/2006/NĐ-CP, thị xã Tam Kỳ được nâng lên thành phố loại 3 trực thuộc tỉnh Quảng Nam.
Hình thành tư tưởng cách mạng
Năm 1927, phong trào cách mạng toàn tỉnh đã phát triển mạnh, nhất là sau cuộc bãi khóa tại Huế. Đồng chí Đỗ Quang (người huyện Quế Sơn), cán bộ dự khóa huấn luyện tại Quảng Châu (Trung Quốc) về đã đứng ra vận động thành lập Ban vận động Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên tỉnh Quảng Nam. Tiếp thu tinh thần và phong trào toàn tỉnh, đầu năm 1928, tại Tam Kỳ, đồng chí Khưu Thúc Cự, Nguyễn Thế Khải, Hồ Đắc Thành, Phan Kỉnh… thành lập nhóm thanh niên hoạt động cách mạng theo tôn chỉ, mục đích của Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên. Thông qua tủ sách “Chiêu anh thư quán” tại thị trấn Tam Kỳ, nhóm thanh niên đã tích cực truyền bá tư tưởng vô sản trong lớp thanh niên tiên tiến và những người lớn tuổi đã từng hoạt động trong các phong trào yêu nước trước đó, chuẩn bị cho việc thành lập chính thức tổ chức của hội.
Bên cạnh hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên, ở huyện còn có tổ chức Tân Việt cách mạng Đảng, gọi tắt là Đảng Tân Việt. Hoạt động của Đảng Tân Việt không ảnh hưởng bằng Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên.
Sự hoạt động và ảnh hưởng của Thanh niên Cách mạng ở nội ô thị trấn Tam Kỳ đã lan rộng và phát triển mạnh đến vùng An Hòa (một số xã phía đông của huyện Núi Thành ngày nay). Năm 1929, Hồ Đắc Thành, Phan Cự Hải lập ra nhóm thanh niên hoạt động cách mạng tại Bàn Than (thôn Hòa Thuận, xã An Hòa, nay là thôn Thuận An, xã Tam Hải, Núi Thành), gồm các ông Võ Minh, Trần Học Giới, Lương Hợp Phố. Sau khi ra đời, nhóm thanh niên dựa vào các tổ chức biến tướng như hội trồng dừa, hội bóng đá, hội truyền bá văn thơ của các nhà yêu nước Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh… tổ chức tuyên truyền, khêu gợi lòng yêu nước và tư tưởng cách mạng theo học thuyết Mác - Lênin. Đến năm 1932, nhóm cách mạng này chuyển thành nhóm Cứu tế đỏ.
Những năm 1927 - 1929 ở địa phương còn xuất hiện nhóm hoạt động yêu nước của Nguyễn Kế, Nguyễn Chỉ, Võ Dương, Trần Xán, Đào Quang Hiển… là những người tích cực trong các phong trào đấu tranh yêu nước, có tư tưởng cách mạng quốc gia, từng bị tù dưới chế độ thực dân do tham gia cuộc khởi nghĩa Việt Nam Quang phục hội (1916). Các cụ đã lập ra các hội buôn bán nông lâm sản và thông qua hội để liên kết những người yêu nước, vận động nhân dân đấu tranh chống chế độ thống trị của bọn thực dân Pháp. Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, hầu hết thành viên của nhóm đều nhanh chóng chuyển theo đường lối cách mạng vô sản và trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam.
Đảng lãnh đạo duy nhất
Năm 1929, phong trào cách mạng trong toàn tỉnh và huyện có chiều hướng phát triển. Đầu tháng 6.1929, Tỉnh bộ Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên nhận được tin, trong đại hội của Tổng hội Việt Nam Cách mạng thanh niên có sự phân liệt, nhiều nơi xuất hiện truyền đơn kêu gọi thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng và hô hào hội viên Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên gia nhập.
sản Việt Nam dẫn đường cho công nhân, nông, binh, nhân dân bị áp bức đấu tranh giành độc lập dân tộc. Ban Chấp hành lâm thời của Đảng bộ tỉnh được thành lập gồm 3 đồng chí: Phan Văn Định, Phạm Thâm và Nguyễn Thái, do đồng chí Phan Văn Định làm Bí thư.
Sự ra đời của Đảng bộ tỉnh Quảng Nam, chứng tỏ chủ nghĩa Mác-Lênin đã được tuyên truyền khá sâu rộng trong phong trào cách mạng toàn tỉnh. Đặc biệt, sự ra đời của Đảng bộ tỉnh đã giúp cho các địa phương, các tầng lớp nhân dân, nhất là những thanh niên yêu nước, những đảng viên thuộc thế hệ đầu tiên kịp thời nắm bắt chủ trương, chuyển hướng hoạt động, thành lập các tổ chức đảng cơ sở nhằm đáp ứng yêu cầu của cách mạng.
Ngay sau khi ra đời, Đảng bộ tỉnh Quảng Nam đã lãnh đạo nhân dân trong tỉnh hưởng ứng phong trào đấu tranh 1930 - 1931. Để hòa chung với phong trào cả nước, nhân kỷ niệm ngày Quốc tế lao động 1.5.1930, Đảng bộ tổ chức treo cờ búa liềm, rải truyền đơn, tổ chức mít tinh ở Hội An, Đà Nẵng…, sau đó ra báo Lưỡi cày và cùng với tờ báo Bẻ xiềng của Xứ ủy Trung kỳ được lưu hành rộng rãi. Cùng với công tác tuyên truyền, đảng bộ đã tổ chức duy trì hoạt động của các hội quần chúng, tổ chức công hội, nông hội, cứu tế.
Tháng 5.1930, tại Chùa Ông (Phước Hòa, Tam Kỳ), Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam huyện Tam Kỳ được thành lập, gồm 3 đồng chí: Hồ Bằng, Phan Kỉnh và Tư Định, do đồng chí Tư Định làm Bí thư, sau đó phát triển thêm đồng chí Khưu Thúc Cự và Hồ Đắc Thành.
Rừng Định Phước, xã Tam Nghĩa, nơi thành lập Phủ ủy Tam Kỳ ngày 15.8.1933
Phong trào cách mạng trong toàn tỉnh đang phát triển thì tháng 10.1930, địch phát hiện ra cơ quan Tỉnh ủy. Toàn bộ tài liệu của Tỉnh ủy bị tịch thu. Xứ ủy đóng tại Đà Nẵng cũng bị phát hiện. Các đồng chí trong Tỉnh ủy và phần lớn đảng viên, hội viên Công hội đỏ, Nông hội đỏ, Cứu tế đỏ trong tỉnh bị bắt, các tổ chức cơ sở đảng trong toàn tỉnh bị bể vỡ. Cùng chung cảnh ngộ, hầu hết đảng viên ở phủ Tam Kỳ cũng bị bắt.
Sau vụ bể vỡ trên, phong trào cách mạng toàn tỉnh gặp nhiều khó khăn, tuy nhiên ở vùng An Hòa và các xã phía nam của phủ Tam Kỳ, được sự giúp đỡ từ phong trào cách mạng Quảng Ngãi, nên tiếp tục phát triển. Đầu năm 1932, sau khi ra tù các đồng chí Hồ Đắc Thành, Phan Kỉnh về bắt liên lạc với nhóm thanh niên ở Bàn Than, An Hòa (được thành lập từ năm 1929) và chuyển thành tổ Cứu tế đỏ, hoạt động theo Điều lệ và Cương lĩnh của Đảng Cộng sản Đông Dương. Ban đầu tổ Cứu tế đỏ có 4 người, do Võ Minh phụ trách, sau thời gian hoạt động tích cực, đã thành lập được 14 tổ Cứu tế đỏ ở các xã trong vùng, với 70 hội viên.
Trước sự phát triển của các tổ chức Cứu tế đỏ, số lượng hội viên ngày càng đông, yêu cầu phải có một tổ chức đảng để lãnh đạo phong trào là nhu cầu bức thiết của cách mạng địa phương. Ngày 2.12.1932, tại rừng dừa Đồng Dân, thôn Thuận An, xã An Hòa (nay là thôn Thuận An, xã Tam Hải) Chi bộ An Hòa được thành lập, lấy tên là Quang Ánh Minh, gồm 3 đảng viên: Võ Minh, Trần Học Giới và Lương Hợp Phố, do đồng chí Võ Minh làm Bí thư. Tháng 4.1934, Quang Ánh Minh được công nhận chi bộ chính thức, do Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Ngãi trực tiếp chỉ đạo.
Như vậy, Đảng bộ lâm thời tỉnh Quảng Nam được thành lập (3.1930). Và chỉ sau hai tháng (5.1930), một chi bộ đảng (Chùa Ông) ra đời ở Tam Kỳ. Sự ra đời của chi bộ Đảng ở Tam Kỳ - thể hiện xu thế phát triển tất yếu của cách mạng Việt Nam - đã sớm đưa phong trào cách mạng Tam Kỳ hòa nhịp với phong trào cách mạng chung.
Đặc biệt, trong thời gian bị địch vây ráp, khủng bố, đàn áp khốc liệt nhưng tại mảnh đất này vẫn thành lập được một tổ chức Đảng. Chi bộ An Hòa ra đời (2.12.1932), đánh dấu một bước phát triển mới, sự khôi phục sớm của phong trào cách mạng ở địa phương, góp phần vào sự ra đời của Phủ ủy Tam Kỳ sau này, đóng góp tích cực khôi phục Tỉnh ủy lâm thời Quảng Nam và phong trào cách mạng toàn tỉnh. Đồng thời qua thực tiễn phong trào cách mạng đã xác định vị trí tổ chức Đảng ở Tam Kỳ trong tiến trình cách mạng của tỉnh Quảng Nam.
Trước sự tuyên truyền, vận động tích cực của các đảng viên trong Chi bộ An Hòa, các tổ chức Cứu tế đỏ được tập trung xây dựng - nơi để thanh niên yêu nước và tiến bộ rèn luyện đứng vào hàng ngũ của Đảng, trở thành chỗ dựa vững chắc cho lực lượng quần chúng cách mạng. Tháng 4.1933, Chi bộ An Hòa kết nạp thêm 6 đảng viên, phát triển 3 tổ đảng, giác ngộ được hàng chục thanh niên vào tổ chức Thanh niên Cộng sản Đoàn; tích cực tuyên truyền, vận động nhân dân đấu tranh chống bọn lý hương, cường hào bóc lột, chống gian lận trong việc thu thuế, tăng thuế, bày vẽ tệ nạn “xôi thịt” cúng tế, mê tín, dị đoan khiến đời sống nhân dân đã đói khổ càng thêm bần cùng…
Sự lãnh đạo của Chi bộ An Hòa, nhất là thắng lợi ban đầu qua các cuộc đấu tranh đã lan tỏa đến các làng xã chung quanh An Hòa như làng Vân Trai (Tam Hiệp), Tịch Tây (Tam Nghĩa), Phú Xuân Hạ (Tam Quang)… Phong trào cách mạng lan ra các xã đã tác động, cổ vũ phong trào đấu tranh của giai cấp nông dân, công nhân, dẫn đến một số cuộc đấu tranh tự phát của nhân dân và công nhân lao động. Trong đó, điển hình là cuộc đấu tranh của nhân dân làng Phú Xuân Hạ (Tam Quang), của công nhân làm đường xe lửa đoạn Trà Lý - Bích Ngô và ga Trường Xuân (Tam Kỳ) bãi công, đòi giảm giờ làm, phát lương đúng kỳ… Những cuộc đấu tranh tuy còn hạn chế về quy mô và tổ chức nhưng cho thấy sự ảnh hưởng của Đảng, của Chi bộ An Hòa.
Việc mở rộng phạm vi hoạt động của chi bộ cùng với phong trào đấu tranh công nhân nổ ra liên tục, Chi bộ An Hòa không đủ khả năng lãnh đạo, cần có một tổ chức đảng cao hơn, lãnh đạo phạm vi rộng hơn, nhất là yêu cầu thành lập lại Tỉnh ủy Quảng Nam để lãnh đạo trong toàn tỉnh. Trước tình hình bức thiết và hội đủ điều kiện để thành lập một tổ chức đảng cao nhất của tỉnh; thực hiện sự chỉ đạo của Miền ủy miền Đông Nam Bộ, đầu năm 1933 Chi bộ An Hòa tổ chức hội nghị tại rừng Định Phước (xã Tam Nghĩa) nhằm kiểm điểm tình hình, bàn nhiệm vụ công tác mới của chi bộ. Nhưng khi vào hội nghị, nội dung đã chuyển sang bàn và quyết định thành lập lại Tỉnh ủy lâm thời Quảng Nam. Tỉnh ủy lâm thời gồm ba đồng chí: Võ Minh, Trần Học Giới và Lương Hợp Phố; đồng chí Võ Minh làm Bí thư Tỉnh ủy lâm thời; ra tờ báo Cờ đỏ để tuyên truyền đường lối cách mạng của Đảng.
Sau khi thành lập, Tỉnh ủy lâm thời giao cho Chi bộ An Hòa, do đồng chí Phan Truy làm Bí thư, phát triển tổ chức đảng trong toàn phủ Tam Kỳ. Trước sự phát triển của tổ chức cơ sở đảng, đảng viên và yêu cầu của phong trào cách mạng địa phương, Tỉnh ủy lâm thời Quảng Nam quyết định thành lập Phủ ủy lâm thời Tam Kỳ. Ngày 15.8.1933, tại rừng Định Phước (xã Tam Nghĩa), Phủ ủy lâm thời Tam Kỳ được thành lập, gồm các đồng chí Phan Truy, Nguyễn Phùng và Đào Thuần Thăng; đồng chí Phan Truy làm Bí thư.
Nhiệm vụ chủ yếu của Phủ ủy là tập trung đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phát triển tổ chức đảng và quần chúng trong toàn phủ, đồng thời tổ chức học tập nâng cao nhận thức về chủ nghĩa cộng sản và về nhiệm vụ của Đảng. Đến tháng 6.1934, Phủ ủy Tam Kỳ tổ chức cuộc họp tại thôn 3, xã An Hòa (Tam Hải) kiểm điểm tình hình và bàn kế hoạch tiếp tục phát triển tổ chức đảng và quần chúng ở những xã chưa có chi bộ, tuyên truyền phát huy ảnh hưởng của Đảng trong quần chúng, vận động tài chính cho Đảng. Hội nghị đã bầu đồng chí Nguyễn Phùng làm Bí thư thay cho đồng chí Phan Truy. Hội nghị này được xem là Đại hội đầu tiên của Đảng bộ huyện Núi Thành, Phú Ninh và TP.Tam Kỳ hiện nay.
Sự ra đời của Phủ ủy lâm thời Tam Kỳ là mốc lịch sử quan trọng, tạo điều kiện cho phong trào cách mạng ở Tam Kỳ vượt qua khó khăn, thử thách để phát triển đi lên, hòa cùng phong trào cách mạng chung của toàn tỉnh và của cả nước, thực hiện cuộc cách mạng đấu tranh dân tộc dân chủ dưới ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.
Video PHIM TÀI LIỆU VỀ TAM KỲ NĂM 2013:
Video TAM KỲ - THÀNH PHỐ BA SÔNG:
