.jpg)
THẠNH HÒA - LÀNG CHỔI ĐÓT QUÊ TÔI
Nhắc đến xứ Quảng, bà con sẽ không khỏi ngạc nhiên khi nhìn thấy những sản phẩm được làm ra từ đôi bàn tay khéo léo của người dân nơi đây. Thủ công là nghề lao động chính khi chưa có máy móc thiết bị thay thế. Và điều đó đã giúp đại đa số các gia đình đi lên từ cái nghèo khó xuyên suốt những thập niên qua cho đến tận bây giờ.
Về Quảng Nam, khi đi thăm các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, thưởng thức nhiều món ẩm thực, bạn cũng nên tìm hiểu thêm về làng nghề truyền thống được làm rất công phu của không ít hộ gia đình. Vượt lên trên số phận, cuộc sống mưu sinh đã giúp họ tự tìm đến với những cái nghề mà có lẽ đã quen rồi bám trụ công việc thường nhật.
Hôm nay chúng ta cùng vi hành về thôn Thạnh Hòa (thôn 1 cũ) xã Quế Xuân 1, huyện Quế Sơn để khám phá về một loại cây vốn dĩ không xa lạ lắm mà nhà nào cũng sử dụng nó nhé!
Cây đót được mọc ở vùng quê, hoa làm chổi. Nó thuộc họ lúa, là một cây cỏ sống lâu năm dạng búi rất khỏe. Các thân xốp mọc thẳng hoặc hơi xòe, cao đến 3,5 m. Bẹ lá có lông mọc mép ngoài, phiến lá hình mũi mác tương đối to, dài từ 30-65 cm và rộng 3-7,5 cm. Gốc lá rộng và tròn, bên dưới có nếp gấp rõ, cụm hoa hình chùy to và rủ ở đầu dài khoảng 140 cm, phát triển nhanh, hoa chia nhỏ thành cành bé hơn, quả nhỏ thuôn dài. Cây đót này sống ở nơi có điều kiện khác nhau. Khi ở thung lũng, sườn dốc, bóng râm, khe núi, ven sông, thường ở độ cao 150 mét. Chúng sinh trưởng và lớn dần lên ở những nơi không cần đủ ánh sáng, có thể đơn lẻ hoặc nhóm.
Đặc biệt cây đót có bông rất bền dùng làm chổi quét. Ngoài các loại chổi được làm bằng nan, tre, rơm thì đót cũng là nguyên liệu khác ưa dùng. Nó rất nhẹ nhàng, dễ quét nên đa phần nhà nào cũng tin tưởng và sử dụng nó. Làm chổi là một nghề thủ công bằng tay mà từ xưa đến nay bà con ai cũng bám trụ nó. Không chỉ đem lại thu nhập mà còn giúp cuộc sống của họ ổn định hơn.
Công việc đầu tiên của người dân thôn Thạnh Hòa là đi thu gom và hái hoa của cây đót về phơi nắng cho đến khô. Để tăng thêm phần chất lượng thì nên hái hoa khi vừa lớn lên nhưng chưa đến tuổi chín. Vào độ tháng Giêng tới tháng Ba, là thời điểm thích hợp nhất để mua đót. Và thu hoạch tốt hơn hết là vào tháng Hai. Lúc này bông đót thành bánh tẻ chui ra khỏi bẹ lá. Không nên chờ đến khi già cỗi nó sẽ đễ rụng và gãy. Nếu quá non sẽ hao tốn nhiều và cành sẽ không đẹp như lúc đạt chuẩn. Có thể chặt cây về rồi lấy bông ra sau, không thì chặt bông để cây lại, chú ý thân xốp nên không chặt kỹ sẽ bị tước cây. Độ dài mỗi bông khi hái tầm 1,8 mét, chọn đoạn dài để dễ làm hơn.
Sau khi hái về, khẩn trương đem phơi, lật trở liên tục và trải mỏng ra để nó khô đều. Không để nước rơi vào vì tránh trời mưa sẽ bị ẩm mốc, rất khó bện. Đi kèm với đót còn có sợi mây, dây kẽm, nuộc tre, kéo, kèm…
Công đoạn khó nhất là cách tiến hành. Tước bông đót ra khỏi thân, do bông sắt bén nên không để mắc dầm vào tay. Tước xong thì phân ra thành loại ngắn, trung, dài để cuống nó. Sau đó buộc thành nắm nhỏ bằng ngón tay, lần lược các nắm nhỏ sẽ buộc thành các nắm lớn hơn, có người bó thành chục nắm nhỏ cho một cái chổi. Dùng cọc tre đặt vào để cán chổi vững chắc hơn.
Đầu chổi được bện thành cánh quạt, tiếp đến là chặt phần đầu và cán chổi cho bằng nhau. Khi bó phải đều và chặt tay tránh bị lỏng sẽ không cầm được. Với chổi cán nhựa, sau khi bó đót tạo hình rẻ quạt thì nhét phần cuống đót vào cán nhựa, cán nhựa có nhiều màu rất bắt mắt, điểm tô cho cái chổi thêm dễ nhìn hơn.
Bó đót đã luồng vào cán, tiếp theo dùng sợi thép để xâu lại, công đoạn này giúp chổi xòe ra và cố định để tăng diện tích bề mặt khi quét.
Sau khi đã xâu chân tít thì dùng máy bắn đinh vít để cố định phần đầu của chổi và cán. Có thể dùng thân đót để làm cán, phần đầu tết luôn chân tít bằng sợi dây mây. Nhìn cái chổi dài khoảng 1 mét, dùng dây thép hoặc dây mây buộc phần cuối thân để nó không bị tách rời ra. Dùng búa để đập lại phần đầu và thân để tăng độ săn chắc hơn cho cây chổi.
Nhìn cây chổi nào cây nấy cũng đẹp và lạ, từng múi bện đều răm rắp, tết chân tít khá thẩm mỹ. Có lẽ không khó mấy nên cả làng nhà nào cũng làm nghề chổi đót này.
Vào những năm 80,90, ngày đó gia đình bà nội tôi cũng mưa sinh bằng nghề này. Má tôi khi đó cũng học cách làm chổi, một buổi đi dạy học ở trường làng, tối về còn tranh thủ học làm với bà nội, ông nội em bà và các cô chú. Đến nay, chú con ông nội em vẫn còn lưu giữ nghề thủ công bằng tay này. Gần bốn thập niên trôi qua, làng nghề chổi đót thôn Thạnh Hòa vẫn duy trì và phát triển. Sản phẩm đã có mặt trên thị trường và chiếm ưu thế vượt trội. Hầu như nhà nào cũng dùng chổi đót nên nghề này cứ thế phát huy.
Với tâm huyết dành trọn cho gia đình, cho bà con quê hương, cho ngôi làng, không những chú tôi và bà con ở thôn này luôn luôn cố gắng, vì cuộc sống nên họ đã làm việc hăng say, quên mệt mỏi và thành quả đem lại đã mỉm cười với họ.
Về thăm quê nhà xứ Quảng một chiều muộn, tôi thực sự biết ơn những con người áo vải dáng nâu đã làm nên nhiều nghề thủ công bằng tay rất giá trị, không chỉ các nghề khác nói chung mà nghề chổi đót nói riêng.
Hãy đến với Thạnh Hòa, Quế Xuân 1,thử lạc về mảnh đất Quế Sơn truyền thống, bạn sẽ chứng kiến hàng loạt các công trình xuất phát từ nhà nông, người làm nông nghiệp luôn gắn bó với cây cối, vườn tược quanh năm đã cho ra đời không ít các sản vật mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc Việt.
Trước đây và bây giờ, thương hiệu Chổi đót làng Thạnh Hòa được xuất bán đi nhiều nơi trong và ngoài tỉnh Quảng Nam, được đông đảo khách hàng tin dùng; điều này giúp người dân phấn khởi trong hoạt động sản xuất và tự hào về chất lượng, thương hiệu của làng nghề chổi truyền thống. Kết hợp với sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi gia súc gia cầm, đánh lưới cá, bắt và cào hến ở sông Bà Rén quê tôi thì bà con thôn Thạnh Hòa đã có đời sống ổn định, kinh tế phát triển bền vững và tiếp tục gắn bó với nghề làm chổi không chỉ bắt nguồn từ ngày hôm qua.
Trong làng nghề chổi đót ngày có khoảng sáu mươi hộ tham gia sản xuất thường xuyên và hầu như nhà nào cũng biết làm chổi đót. Tuy là nghề phụ nhưng là nghề chính, trước đây người dân ở đây nuôi con cái ăn học cũng từ nghề làm chổi mà nên. Vì thế nó đã trở thành động lực giúp họ vượt lên chính mình. Tuy đốt tăng giá trong những năm gần đây, nhưng vì nhu cầu của cuộc sống mà người dân bản địa vẫn giữ vững và bám trụ nghề, trong thời gian nghỉ ngơi sau công việc đồng án của nhà nông, họ lại tiếp tục không quên việc làm chổi đót. Nhiều em nhỏ vẫn có thể học làm cùng ba mẹ để quen nghề và còn giúp gia đình có thêm thu nhập.
Xuyên suốt thời gian qua trên địa bàn xã nhà, địa phương cũng đã tạo điều kiện cho các hộ làm chổi vay vốn để sản xuất, khích lệ động viên tinh thần họ cùng nhau thi đua làm ra sản phẩm góp phần xây dựng đời sống ở khu dân cư. Giải quyết nguồn lao động, tăng thu nhập cá nhân.
Trong thời gian đến, hy vọng chính quyền địa phương sẽ hỗ trợ một phần nào đó để đưa thương hiệu Làng Chổi đót Thạnh Hòa đi lên phát triển theo mô hình kinh tế Hợp tác xã, giúp cho các hộp gia đình có đầu ra và chắp cánh bay xa hơn nữa với nhiều nơi trên cả nước nói chung và tỉnh Quảng Nam nói riêng.
Thật tự hào khi tôi được sinh ra tại mảnh đất Quế Xuân 1, Quế Sơn, nơi đã sản sinh ra nghề làm chổi đót, đơn giản nhưng lại rất công phu, đòi hỏi người thực hiện phải hết sức khéo léo trong từng giai đoạn.
Để đem lại chất và lượng cho từng cây chổi, mỗi người dân nơi làng Thạnh Hòa làm nghề này đều dành hết tình yêu của mình vào đó,họ đã tận tâm và đầy nhiệt huyết để gây dựng thương hiệu, làm đẹp cho quê hương Quảng Nam bằng sản phẩm thủ công bằng tay truyền thống.
NHÀNH CỎ NON
15/11/2021
