.jpg)
LÀNG NHÀ CỔ PHÙ SA XỨ
Có lẽ từ xưa đến nay chúng ta quen nhìn thấy những ngôi nhà với các kiểu kiến trúc khác nhau. Trước đây thời khai sinh lập địa, có không ít nhà được dựng lên với mô hình đơn giản, dùng để ở như nhà tranh vách lá, nhà phênh đan tre, nhà xây bằng đất... rồi dần dần lên nhà ngói, nhà tôn, nhà xây bằng gạch-xi măng, nhà gỗ... và đâu đó trong số ấy lại có nhà cổ xuất hiện từ niên đại thời ông, bà sinh sống. Nét đẹp văn hóa cổ của làng Mông Lãnh xưa mà đến nay vẫn còn lưu giữ lại. Đó là những hình ảnh đặc trưng của niềm tự hào người dân làng Mông lãnh Phù Sa xứ.
Ở Việt Nam có rất nhiều ngôi nhà được làm từ xa xưa, thiết kế theo một lối riêng biệt theo nền văn hóa, phong tục thời đó. Có những ngôi nhà đã bị tàn phá trong chiến tranh, hoặc hư hỏng cùng năm tháng. Song vẫn có những ngôi nhà tồn tại đến ngày hôm nay và có một nơi rất may mắn được lưu giữ không ít ngôi nhà cổ như thế đó chính là Thôn Phù Sa với 13 ngôi nhà cổ còn khá nguyên vẹn, mời cả nhà cùng vi hành trên mảnh đất giá trị văn hóa truyền thống này.
Cuộc hành trình tìm hiểu về nhà cổ bắt đầu từ đầu thôn đến cuối thôn nằm sát ngay cổng làng khang trang có cây xanh che bóng mát, nơi đây như bức tranh phong cảnh hữu tình rất đẹp. Bạn tha hồ khám phá vùng đất lành vào một ngày nắng Hạ vừa ghé sang thăm.
Nhà ông Đích 1930
Từ trên cổng làng đi xuống rẽ trái ta bắt gặp ngôi nhà đầu tiên ra đời vào năm 1930, đời ông Nội của nhà ông Đích. Ngôi nhà được xây hướng Đông Nam, hiện nay con của ông Đích là ông Lệ, ông Phan Thạch Linh quản lý, thường được gọi là nơi thờ phượng gia tiên của nhà ông.
Con đường vào ngôi nhà này rất đẹp, phía trước có cổng chào, bên dưới là ao cá, có chiếc cầu cong cong bắt ngang qua, hai bên cây xanh tỏa bóng mát, hễ gặp cơn gió nhẹ thoảng qua là lá rơi đầy phủ xuống mặt hồ. Khung cảnh thoáng đãng nhìn rất hữu tình.
Đứng dưới bóng nắng lên ban sớm, cảnh quan như hiện ra rất đẹp, có nắng có gió có nước có cây cối trước mặt ngôi nhà thử hỏi làm sao tâm hồn không ngã nghiêng theo chứ!
Nhà ông Xảo 1930
Dọc theo đường thôn xuống 100 mét bên tay phải là nhà ông Xảo do cha của ông để lại, nhà này được xây dựng cùng thời điểm với nhà ông Đích. Điều đặc biệt là xây về hướng Đông Nam. Sau này được trùng tu lại và xây theo hướng Tây Bắc. Hiện nay ngôi nhà do người con thứ 6 của ông Xảo là ông Phan Tẩn được gọi là ông Phan 6 Lên trông coi.
Trước nhà có rất nhiều cây cảnh đẹp, và Bưởi cảnh tuy rất nhỏ nhưng trái không ít, nó đeo bám nhau trên cành bé tẹo. Đằng trước có tường rào cổng ngõ rất khang trang.
Nắng Hè chói chang
Vườn Thọ bướm vàng
Ô kìa ngày mới đã sang
Cùng em thưởng ngoạn, dịu dàng cảnh quê!
Phù Sa đất mẹ
Hữu tình lắm nghe
Ai về nhớ ghé lũy tre
Ruộng mạ xanh mướt, quãng đê cuối làng.
Nhà cổ ba gian
Mười ba ngôi lận
Lần lượt một chuyến tham quan
Khuôn viên ngói đỏ thời gian ngã màu..
Đập vào cặp mắt nai là vườn hoa thọ bướm màu vàng khoe áo mới. Cứ ngỡ còn Xuân ai ngờ đã sang Hạ. Tháng Sáu rồi mà hoa vẫn ngát hương thơm, ở đâu đó quanh vườn bướm ong bay tới thi nhau hút mật ở nhụy hoa. Mới sáng sớm lạc vào khu vườn ấy mà say cảnh sắc nơi đây thật rồi.
Nhìn tấm cửa bạc màu qua thời gian chứng tỏ ngôi nhà này xây dựng cũng khá lâu rồi. Nhờ đó ta mới cảm nhận được nét cổ kính từ ngày xưa những năm 1913,1915,1921...gạch cũng ngã màu, rất cũ kỹ nhưng giá trị. Cho đến hôm nay vẫn còn vẹn nguyên quả thật việc gìn giữ nó qua nhiều niên đại cũng rất khó khăn. Mưa, nắng, lũ, lụt, thiên tai và thời tiết cứ biến chuyển song ngôi nhà vẫn đứng vững ở con đất Phù Sa bình an này.
Nhà ông Hiền 1937
Đi tiếp một đoạn rẽ trái là ta bắt gặp nhà ông Hiền, ngôi nhà này nằm trong một mảnh vườn rất rộng lớn, vẫn kiến trúc ba gian, hai chái theo hướng Đông Nam, ông Nội ông Hiền xây . Hiện nay ngôi nhà đang sửa chữa phần nền lại, cải tạo khuôn viên vườn tược do con ông Hiền là Võ Văn Hiền làm chủ.
Cổng Nhà ông Ấm
Dọc đường bê tông xuống rẽ trái hướng Đông Nam hành trình ghé thăm Làng nhà cổ Phù Sa lại tiếp tục. Từng bước chân chầm chậm đi vào con hẽm nhỏ, hai bên bờ thành tường rêu phong cũ kỹ ta lại thấy một cánh cổng hoài cổ xuất hiện. Nằm ngay trung tâm của thôn, phía trên mái cổng có ghi số 1939, có lẽ đây là niên đại của ngôi nhà.
Nhà ông Ấm 1939
Tiến vào phía bên trong là hình ảnh ngôi nhà cũng va chạm nhiều vết của thời gian, chủ ngôi nhà là ông Ngô Tổng(ông Ấm) được cha của ông xây dựng và để lại cho đén tận bây giờ.
Nằm sát nhà ông Ấm là nhà cổ của ông Phan Lầu được bao bọc bởi giàn mướp xanh mát, được xây dựng 80 năm do cha của ông Lầu để lại. Hiện nay đã được sửa sang tuy không còn hình dáng như trước nhưng vẫn còn gìn giữ nét văn hóa truyền thống năm xưa. Nhà này do con thứ ba của ông Lầu là ông Phan Văn Lầu làm chủ.
Cổng nhà ông Lầu
Khác với các nhà kia, con đường rẽ vào là tường rào cổng ngõ khang trang, có nhà cổ không hàng rào còn ngôi nhà này tường rào được xây bằng đá có vẻ chắc chắn, ngõ đá hai bên trồng câu cối um tùm, đi vô một đoạn bên trong sân mới nhìn ra ngôi nhà toàn cảnh. Trước đây có giàn mướp bao phủ kín nên nhìn thấy không rõ lắm. Sau này gỡ tháo ra để lộ nét cổ xưa nên tìm ra nó thật dễ dàng.
Nhà ông Phan Lầu 1942
Đi dọc theo hướng cánh đồng lúa là nhà ông Tôn (Phan Côn) được cha của ông Tôn xây dựng có niên đại hơn 90 năm. Điểm nổi bật là nhà trên là nhà chính, nhà dưới là nhà phụ đều là nhà cổ được xây cùng lúc. Hiện nay ngôi nhà do bà Phan Thị Hường- người còn thứ 5 của ông trông coi.
Nhà ông Tôn 1931
Cũng khá lâu rồi hôm nay tôi mới có dịp về thăm lại nó, hồi tưởng lại ngày xưa còn học Tiểu học, tôi hay xuống nhà cô bạn thân chơi hồi ông nội Tôn còn sống. Vào bên trong xem khuôn viên nhà cổ rất đẹp. Đường nét hoa văn và cách trang trí bày biện trong nhà rất bắt mắt. Gỗ và chạm khắc rất công phu. phải nói rằng bàn tay nghệ nhân thật khéo léo làm ra các hình thù từ chất liệu gỗ các loại mà có lẽ lâu rồi vẫn còn nguyên vẹn chứng tỏ gỗ rất quý hiếm.
Bên trên là giàn mướp che rợp bóng mát tỏa ra ngay con đường nhỏ rẽ vào nhà. Thật mát mẻ vì hướng gió đồng thổi lên. Lặng nghe hương lúa Phù Sa đương mùa thơm ngát. Về quê thích nhất là ra ngắm ruộng lúa xanh um màu mạ non mơn mởn và tầm ngắm là chính ở ngôi nhà này.
Cổng nhà ông Tôn
Ra ngõ đi một đoạn gặp ngã ba, bạn rẽ trái thấy toàn là cây lá xum xuê. Mít đeo bám trên cây trông thích thú lắm nhỉ! Đây là con đường bê tông nhỏ rẽ trái vào nhà ông Sáu Xu. Lại thêm một ngôi nhà cổ nữa đấy!
Mít nhà ông 6
Ngôi nhà tiếp theo trên lộ trình này là nhà ông Phan Văn Xuân tên thường gọi là ông 6 Xu. Nhà do cha của ông để lại, được xây dựng cùng thời điểm như nhà của ông Âm.
Tuy nhiên theo thời gian ngôi nhà xuống cấp và đã được trùng tu gần như toàn bộ vào năm 2015. Cả ba gian hai chái bằng gỗ, mái ngói âm dương, giữ nguyên kiểu dáng của ngôi nhà.
Nhà ông 6 Xu 1939
Quay trở lại đường chính của Thôn, là ngôi nhà cổ lâu đời nhất rất có giá trị về văn hóa cổ truyền thống được gọi là nhà của ông Ngân được xây dựng ngay từ đời ông Nội của ông năm 1913.
Nhà ông Ngân 1853 (hình chụp 2015)
Ngôi nhà này đúng cổ thật đấy, vào bên trong mọi thứ dường như đã bị hư hỏng nhiều do quá nhiều năm trôi qua chưa tu sửa. Có dịp về quê tôi đã ghé thăm nó và chụp được bức ảnh này.
Năm 2015, cách đây 7 năm vẫn còn là cổ nhất, đập vô cặp mắt hình dạng còn nguyên vẹn, bên ngoài vẫn 2 cái chum đựng nước, rất quen thuộc mà ai đến cũng nhận ra nó.
Vẫn chỗ ngồi ngày ấy mà giờ đây đã 7 mùa hè trôi qua rồi, nhanh thật đấy. Hôm nay về lại quê nhà thì khác hẳn, ngôi nhà được sửa sang mới lại, nhìn thấy khác xưa.
Ảnh chụp Tháng 1/2018
Ngôi nhà vẫn y vậy, người chủ hiện tại của ngôi nhà này tên là Ngô Văn Sỹ(đời thứ 5) hiện Thầy là giáo viên, vợ Thầy cũng là giáo viên nhưng đã nghỉ hưu .
Ảnh chụp tháng 3/2018
Các con trai của tộc Ngô cách đây 3 đời đều có 1 căn nhà nhưng giá trị cổ không bằng nhà thờ chính là ngôi nhà này, đây là điều tự hào của con cháu tộc Ngô vì là tài sản vô giá mà ông bà cố để lại cho con cháu nhưng nét đẹp nữa của con cháu tộc Ngô là anh em rất đoàn kết và ngày đầu năm con cháu trong tộc tề tựu về nhà thờ các bật Tiền Hiền để thắp hương tổ tiên và đi phái theo đoàn đến từng nhà dâng hương.
Cổng nhà ông Ngân (Ngô văn Sỹ)
Dù thay đổi diện mạo bên ngoài nhưng kiến trúc bên trong vẫn giữ y cái nét cổ kính từ xưa kia. Mang nét chủ đạo của kiểu kiến trúc truyền thống: “Tam gian nhị hạ” tức là ba gian hai chái, trong ngôi nhà có rất nhiều cột, gồm tất thảy 64 cây cột…
Ngôi nhà đã được Hội di sản văn hóa Quảng Nam xếp vào ngôi nhà cổ duy nhất của Tỉnh. Hiện nay do con của ông Ngân là ông Ngô Văn Sỹ trông coi.
Nhà ông Ngân 1853 (hình chụp 2022)
Hai bên hai chái ba gian là hai cái lu đựng nước bằng gốm, hoa vẫn nở dọc lối đi vào, tạo thêm khuôn viên vườn nhà tươi sắc thắm. 2022, thay màu áo vàng nhạt, Sau khi trùng tu sửa sang mới lại, nó tăng thêm tuổi thọ cho ngôi nhà.
Căn nhà cổ tiếp theo nhà ông Sỹ đang ở là nhà ông Nhiệm do cha của ông xây vào khoảng năm 1940. Hiện nay ngôi nhà do ông Ngô Thiên Sinh quản lý.
Nhà ông Nhiệm 1940
Từ nhà ông Nhiệm đi khoảng 50 mét rẽ phải xuống con đường nhỏ hẹp là nhà bà Hồng 1915, sau nhà ông Ngân 2 năm, do ông Ngô Kiện làm chủ.
Ngã rẽ vào nhà bà Hồng
Ngôi nhà này được xây dựng trước nhà ông Nhiệm mấy năm sau đó để lại cho cha ông ở. Hiện nay nhà này được sửa sang và xây lại 2 chái và mái ngói lợp mới. Tuy nhiên vẫn giữ nguyên vẹn nét truyền thống.
Cổng nhà ông Ngô Kiện
Con đường nhỏ đổ từ trên ngã tư xuống rẽ phải là vào cổng nhà. Đập vào lăng kính ta bắt gặp hai đám đậu xanh hai bên sum xuê trái. Cây bưởi da xanh to quả đứng sừng sững bên phải ngôi nhà.
Ngôi nhà này được trùng tu lại hai chái hai bên, lót nền gạch men bên dưới, bên trên lợp lại mái ngói đỏ mới, trông có vẻ sáng loáng và nhìn từ xa rất đẹp.
Nhà ông Ngô Kiện 1915
Nhà Ông Thọ 1930
Mỗi ngày đi qua đi lại con đường bê tông hóa này, ta bắt gặp ngôi nhà khá quen thuộc dọc theo đường chính. Tuy không kín cổng cao tường nhưng vẫn toát lên nét cổ xưa độc đáo là nhà do ông Thọ để lại. Hiện nay không có người ở nhưng con cháu thường xuyên về hương khói tổ tiên ông bà.
Ngõ rẽ vào nhà ông Cửu
Rau lang và bắp nếp trước con đường rẽ vào nhà ông Cửu gần sát cuối thôn, đây là ngôi nhà mang rất nhiều dấu vết của thời gian. Nhìn nhà cũ như một hoài niệm có từ ngày xưa. Được xây dựng theo hướng Đông Nam vào năm 1923, hiên nay ông Cửu vẫn ở.
Nhà ông Cửu 1923
Đi tiếp vài mét rẽ trái ngôi nhà cuối cùng đã hiện ra là nhà thờ Phái của dòng họ Ngô. nằm phía tay trái gần nhà ông cửu. Xây dựng theo hướng Đông Bắc vào năm 1921. Vốn dĩ xưa kia là nhà ở của ông Thảo được cha của ông để lại. Nay con trai của ông dành riêng ngôi nhà này làm nhà thờ Phái của dòng họ Ngô.
Lũy tre cuối Làng
Thoáng chốc đã về đến cuối thôn, con đường làng quê ngắn thật, đi có chút xíu mà không gian toàn cảnh sắp kết thúc cuộc khám phá đầy thú vị, ta dừng chân ngay tại ngã ba sát cạnh hai ngôi nhà nữa là xong. Câu chuyện xoay quanh nhà cổ cũng khá ấn tượng khi được nghe các cụ ông, các bác, các chú kể lại.
Cổng Nhà thờ phái dòng họ Ngô
Cổng ngõ khi rẽ trái vào nhà thờ Phái của dòng họ Ngô đã hiện ra, đứng nhìn vô ta thấy bức bình phong che chắn, đằng trước là cây xanh bao phủ, nhìn vô trong sẽ hiện ra ngôi nhà cổ thứ 13.
Nhà thờ Phái họ Ngô 1921
Nhìn chung 13 ngôi nhà cổ còn khá nguyên vẹn, có một vài nhà đã trùng tu lại nhưng vẫn giữ một nét văn hóa truyền thống của người Việt Nam xưa. Điểm chung của những ngôi nhà đa số xây dựng theo hướng Đông Nam. Thiết kế theo khoảng 3 gian 2 chái có niên đại từ 80-110 năm. Khuôn viên nhà cổ mang đậm một nét văn hóa rất giá trị , là niềm tự hào của người dân nơi đây khi gợi nhắc về Làng cổ Phù Sa.
Mời các bạn xem kiến trúc bên trong của nhà cổ của ông Ngân 1913 (hình ảnh chụp năm 2019):
Thầy Phan Ánh- Trưởng ban cố vấn Làng nhà cổ Phù Sa
Kiến trúc bên trong ngôi nhà cổ của bà Hồng 1915 (ông Ngô Kiện đang ở): vẫn còn vẹn nguyên. Chất liệu được làm từ gỗ mít, nên không bị mối mọt đục khoét. Chưa một lần xịt P.U hay sơn bóng lại, có sao y vậy nên mới giá trị ở chỗ cũ kỹ ngày xưa.
Trong nhà có một chiếc rươn khá cũ với niên đại trên 100 năm, hoa văn, chạm trổ, khắc từng đường vân, nét họa tiết khá sắc sảo. Nó vẫn y chang màu gỗ. Vật dụng này được xếp vào đồ cổ rất giá trị mà ông bà để lại.
"Thôn PHÙ SA dãi đất yên bình, qua bao thời đại, trong chiến tranh cũng như trong công cuộc xây dựng đổi mới ... những ngôi nhà cổ dưới những hàng cau cao vút, bên những cội rơm những bụi tre xanh nghiêng mình che mát cả lối đi... thơm lừng hương sen tỏa ngát dịu êm từ đầm sen ôm mình trong cánh đồng lúa trĩu bông mênh mông ...Tuổi thơ lớn lên từ quê hương yêu thương ngày mỗi ngày càng vươn lên đổi mới theo kịp với sự phát triển của xã hội ... Những thay đổi, đổi thay từ đường đi ngõ xóm đến cải tạo đồng ruộng được bê tông hoá điện đường tỏa sáng các khu xóm ... ánh sáng văn hoá văn minh, những ngôi nhà cổ được trùng tu lại với màu áo mới bên ngoài làm tăng thêm sự chú ý hơn ...Hãy cố lên ... chúng ta hãy chung tay xây dựng thôn xóm sinh hoạt ngày càng tốt hơn ..." (Thầy Phan Ánh chia sẻ cảm xúc khi dẫn đoàn chúng tôi đi thăm từng ngôi nhà cổ quanh Làng.)
Qua cuộc hành trình ghé thăm Làng nhà cổ Phù Sa, tôi luôn mong muốn các bạn hãy chia sẻ nét đẹp văn hóa cổ đến khắp mọi miền trong và ngoài nước. Các bạn hãy luôn bảo tồn,chung tay gìn giữ, phát huy, giá trị di sản văn hóa tốt đẹp của một đất nước Việt Nam tươi đẹp.
Nếu bạn có dịp về xứ Quảng, qua huyện Quế Sơn, đừng quên đi ngang dòng sông Bà Rén, Quế Xuân 1 quê tôi, nơi có con nước mát lành chảy qua đập Pa Ra (Cửa Khâu) ở cuối thôn. Và ghé thăm Phù Sa xứ với 13 ngôi nhà cổ theo niên đại khá lâu đời. Bạn sẽ cảm nhận được tận mắt những gì trải nghiệm. Thật thú vị khi trở về với quê hương.
Thay mặt kênh thông tin đất và người xứ Quảng https ://blogquangnam.com, NCN thật biết ơn những nghệ nhân xưa đã làm nên nhiều ngôi nhà cổ thật giá trị với văn hóa Việt độc đáo qua từng đường nét chạm khắc gỗ mộc hoa văn khá công phu. Càng ngắm nghía bao nhiêu càng thấy thích bấy nhiêu. Không chỉ bà con trong Làng mông Lãnh mà còn du khách tứ phương tìm đến mỗi khi có cơ hội đi ngang qua nơi này. Dù đi đâu xa mảnh đất lành Phù Sa xứ tôi vẫn không thể nào quên được nơi mình đã được sinh ra và lớn lên, tự hào hơn nữa về truyền thống văn hóa đậm bản sắc dân tộc Việt trên quê nhà xứ Quảng thân yêu./.
# NHÀNH CỎ NON
23/06/2022
